کنترل کیفی بیوشیمی
خطاي هنگام انجام آزمايش
براي كنترل خطاي هنگام انجام آزمايش بايد مجموعه عملكرد كاركنان فني، معرفها و كيتها و نيز تجهيزات(T.I.R)[1] قابل قبول باشد.
در روند كنترل كيفي داخلي سه شاخص تعريف ميشود:
- ميانگين (X) : مجموع كل خواندهها تقسيم بر تعداد خواندهها.
- انحراف معيار(SD)[2]: انحراف معيار نشانگر پراكندگي نتايج در اطراف ميانگين است.
= ميانگين
n = تعداد خواندهها
xi = هر تك خوانده
- ضريب انحراف [3](CV) : مقدار عدم دقت را در غلظتهاي مختلف برحسب درصد نشانميدهد.
برقراري سيستم كنترل كيفي داخلي
همان طور كه اشارهشد، براي كنترل خطاي هنگام انجام آزمايش بايد از كاركنان مجرب و تعليم ديده و از مواد و معرفهـاي با كيفيت مناسب استفادهشود. گام دوم در راه برقـراري كنترل كيفي داخلي، ارزيـابي منظم ابـزار آزمـايشگاهي است. بعد از اطمينان از عملكرد منـاسب ابـزار، ميتـوان نسبت به برقراري برنامة آماري كنترل كيفي اقدام نمود.
|
به لحاظ حفظ پايداري شرايط كنترل كيفي، نمونههاي كنترلي بايد براي مصرف حداقل 6 ماه خريداري شود.
|
آزمايش |
CV% قابل قبول |
|
گلوكز |
5/2% |
|
كلسترول |
3% |
|
تريگليسيريد |
5% |
|
HDL |
4% |
|
اوره |
6% |
|
كراتينين |
4% |
(Run)، نمونـة كنترلي در دو غلظت مختلف (طبيعي و غير طبيعي) مـورد آزمايش قـرار ميگيرد. در صورتيكه انجام آزمايش در 20 روز ممكن نباشد، ميتوان اين تعداد خوانده را از انجام 4 بار آزمايش در 5 روز كاري به دست آورد. سپس از اعـداد بهدست آمـده، ميانگين، انحراف معيار و ضـريب انحراف محاسبه ميشـود. درصـورتي كه نتايج عـدم دقت بـرحسب CV% در محدودة قابل قبول (جدول شمارة 1) قرار داشت، نمودار كنترلي ترسيم ميشود. در غير اين صورت بايد دلايل ايجاد عدم دقت (كه در قسمت تفسير توضيح داده ميشود) بررسي و دوباره آزمايش انجام شود.
ترسيم نمودار كنترلي
تقسيم بندي روي محور افقي و عمودي با استفاده از كاغذ شطرنجي صورت ميگيرد، به طوريكه غلظت مادة مورد نظر روي محور عمودي و روز انجام آزمايش روي محور افقي قرار داده ميشود. ميانگين به طور افقي در وسط نمودار و 3 خط در بالا و پايين ميانگين هر يك با فاصلة يك SD رسم ميشوند؛ سپس با هر نوبت آزمايش يك نمونة كنترلي، بررسي و نتيجه روي نمودار ثبت ميگردد.
مثال: براي ترسيم نمودار دقت، گلوكز نمونة خون در 5 روز كاري و هر روز 4 بار آزمايششده كه نتايج به شرح زير است:
|
روز پنجم |
روز چهارم |
روز سوم |
روز دوم |
روز اول |
|
121 |
118 |
124 |
118 |
120 |
|
120 |
118 |
121 |
119 |
122 |
|
120 |
120 |
123 |
121 |
123 |
|
119 |
122 |
120 |
119 |
118 |
5/1%=CV 8/1=SD mg/dl120=
از آن جايي كه CV قابل قبول است، نمودار كنترلي ترسيم ميگردد:
+3 SD ......................................................................................................... 4/125
+2 SD ......................................................................................................... 6/123
+1 SD ......................................................................................................... 8/121
.................................................................................................... 120
-1 SD .......................................................................................................... 2/118
-2 SD .......................................................................................................... 4/116
-3 SD .......................................................................................................... 6/114
تفسير
در صورت تحت كنترل بودن آزمايش، تمام نتايج حاصل در حول محور ميانگين قرار ميگيرد. وقوع هر يك از پيشآمدهاي زير نشاندهندة بروز خطا در روش انجام آزمايش، دستگاه و يا معرفها است:
- ارزش به دستآمده كاملاً خارج از محدودة SD 3± است.
- 7 خوانده با سير صعودي يا نزولي نسبت به محور ميانگين مشاهده ميشود.
- 7 خوانده پياپي با مقادير كمتر يا بيشتر از ميانگين به دست آمده است.
در صورت بروز خطا چه بايد كرد؟
ابتدا نمونة كنترلي جـديـدي را مـورد آزمايش قرار دهيد. در صورت قرائت نامناسب با توجه به نوع خطاي ايجاد شده نسبت به شناسايي و رفع عامل به شرح زير اقدام نماييد:
– پراكندگي نتايج خيلي زياد است (خطاي تصادفي):
- خطاي پرسنلي
- برداشت نمونه و يا معرف با حجم مناسب انجام نشده است.
- محلولها به خوبي با هم مخلوط نشدهاند.
- عدم پايداري دماي بنماري و يا نامناسب بودن مدت انكوباسيون
- شستشوي نا مناسب لوازم شيشهاي
- انجام نادرست آزمايش
– اگر نتايج سير صعودي و يا نزولي و يا به طور ثابت بالا يا پايين ميانگين قـرائت ميشونـد (خطاي سيستمـاتيك):
- كاليبراسيون غير قابل قبول (كاليبراتور نامناسب، ناپايداري يا آلودگي محلول كاليبراسيون)
- بلانك نامناسب
- معرفهاي آلوده
- خطاي دستگاهي
بررسي صحت آزمايشها
ممكناست آزمايشها از دقت كافي برخوردار باشند، ولي صحت نداشته باشند.
بررسي صحت با استفاده از سرمهاي كنترلي صحت كه در آن ارزش مواد به روش مرجع تعيين شده است، صورت ميگيرد. استفاده از اين مواد به طور مـاهانه توصيه ميشـود.
روش ديگر بررسي صحت استفاده از نتـايج كنترل كيفي خارجي است. اگر خطاي صحت از ابتداي ترسيم نمودار دقت وجود داشته باشد، با استفاده از نمودار دقت قابل تشخيص نيست، ولي اگر بعد از تـرسيم نمودار دقت ايجاد شـده باشد، قابل تشخيص است. خطاي صحت روي نمودار به صورت افـزايش يا كاهش ثابت نتيجة كنترلي مشاهده ميشود.
3. خطاي بعد از انجام آزمايش
در زمان ثبت نتايج در برگة گزارش نهايت دقت را به عمل آوريد.
نكتههاي قابل توجه
- از عملكرد صحيح ابـزار آزمايشگاهي اطمينان حاصل نماييد (با توجه به نيازمنديهـاي آزمايش و روشهاي كنترل كيفي ابزار).
- در هر نوبت كاري از استاندارد استفاده نماييد (از نمونههاي كنترل به جاي استاندارد استفاده نشود).
- نمونههاي كنترلي را پس از به حجم رساندن در لولههاي مختلف تقسيم در فريزر قرار دهيد.
- در صورت امكان، نتايج آزمايش بيماران را با پاسخهاي قبلي و نيز شرايط فردي تطبيق دهيد.
برچسبها : کنترل کیفی بیوشیمی,کنترل کیفی,بیوشیمی,خطاي هنگام انجام آزمايش,سيستم كنترل كيفي,ترسيم نمودار كنترلي,بروز خطا,بررسي صحت آزمايشها,www.glsg.ir,glsg.ir,glsg,احسان باقری,دانشگاه آزاد گرگان,علوم آزمایشگاهی دانشگاه آزاد گرگان
