يكي از متداول‌ترين بيماري‌هايي كه در آزمايشگاه با آن مواجه مي‌شويم فقر آهن است. فقر آهن به نوبه خود مي‌شويم فقر آهن است. فقر آهن به نوبه خود مي‌تواند سبب كم خوني گردد.

كم خوني فقر آهن در خانم‌ها به علت پريود ماهانه شايع است اما در آقايان بايد بطور جدي پيگيري و ريشه‌يابي شود. سوالي كه مطرح مي‌شود اين است كه در بررسي فقر آهن انجام چه آزمايشاتي ضروري است وآيا مي‌شود اين است كه در بررسي فقر آهن انجام چه آزمايشاتي ضروري است وآيا مي‌توان به سنجش ميزان آهن سرم و يا هموگلوبين اكتفاء نمود و يا آزمايشات بيشتري لازم است. براي پاسخ به اين سوال ابتدا مراحل ايجاد آنمي فقر آهن را در ارتباط با تغييرات آزمايشگاهي بررسي مي‌كنيم.

1- مرحله اول: در اين مرحله فقط فرتيتن سرم كاهش مي‌يابد وساير عوامل مانند تي‌آي‌بي‌سي، آهن و هموگلوبين طبيعي هستند.

2- مرحله دوم: در اين مرحله TIBC هم افزايش مي‌يابد ولي آهن و هموگلوبين طبيعي است.

3- مرحله سوم: علاوه بر موارد بالا كاهش آهن هم مشاهد مي‌شود.

4- مرحله چهارم: به موارد فوق كاهش هموگلوبين هم اضافه مي‌شود.‌شود.

بايد توجه داشت كه در كاهش هموگلوبين ابتدا گلبول‌ها به صورت نروموكروم و نروموسيت بوده و به تدريج به فرم ميكروسيت و هيپوكروم در مي‌آيند.

نكات قابل توجه:

نكته اول: پايين بودن فرتيتن دليل بركمبود ذخاير مي‌باشد اما بالا بودن آن فقر آهن را رد نمي‌كند زيرا فریتين جزء پروتئين‌هاي فاز حاد بود و در عفونت‌ها والتهابات افزايش مي‌يابد.

نكته دوم: نوسان روزانه آهن سرم خيلي زياد بوده و بين 30 تا 100 درصد گزارش شده و ضمنا در التهابات، اريتروپويز مختل و مصرف آهن خوراكي افزايش مي‌يابد لذا اكتفاء به يك نتيجه منفرد آهن سرم معقول نمي‌باشد.

نكته سوم:

ترانسفرين پروتئيني است كه آهن را منتقل مي‌كند و مي‌توان آنرا مستقيما اندازه گرفت و يا اينكه از روي TIBC تخمين زد كه برابر مقدار آهني است كه به سرم اضافه مي‌شود و مي‌تواند به طور اختصاصي با پروتئين‌هاي سرم پيوند يابد ترانسفرين در التهاب و بدخيمي بيماري كبد و سو تغذيه كاهش مي‌يابد و در حاملگي و مصرف ضد حاملگي‌هاي خوراكي افزايش مي‌هاي خوراكي افزايش مي‌يابد.

نكته 4:

نسبت آهن سرم به IBC را اشتباع ترانسفرين نامند كاهش آن به كمتر از 16% نشان فقر آهن است در بچه‌ها اين نسبت كمتر است وتا 7% هم مي‌تواند برسد درصد اشباع ترانسفرين  نيز با تاثير از آهن نوسان روزانه زيادي دارد و اختصاصي نيست كاهش همزمان آن با فريتين به عنوان فقر آهن قابل تفسير است.

نكته 5: به گفته برخي محققين

افزايش RDW اولين نشانه هماتولوژيك فقر آهن است و ازآهن سرم، اشباع ترانسفرين، يا ميزان فريتين حساس‌تر مي‌باشد.(مشاهدات نگارنده اين ادعا را  تاييد نمي‌كند)

 Serum Transferrin Receptor assay)TfR)

جديدترين آزمايشي است كه فقر آهن را در سطح سلولي بررسي مي‌كند

اين رسپتورها در سطح سلول‌ها قرار دارند و به آهن باند شده با ترانسفرين اجازه دخول به سلول را مي‌دهند در كاهش آهن ميزان اين رسپتورها براي جبران كمبود آهن افزايش مي‌يابد. تعداد رسپتورهاي محلول در پلاسما با تعداد آنها در غشاء سلول متناسب است در آنمي فقر آهن مقدار آن سه تا چهار برابر حد طبيعي مي‌گردد.

وقتي كه مقدار فريتين از 12 مييكروگرم در ليتر پايين‌تر بيايد رسپتورها افزايش مي‌يابند برخلاف فريتين مقدار آن در بيماري‌هاي التهابي يا كبدي تغيير نمي‌يابد و در افتراق آنمي فقر آهن از آنمي بيماري‌هاي مزمن مفيد مي‌باشد.

در آنمي عمكلردي شاخص حساس‌تري نسبت به MCV و پروتوپورفرين گلبول قرمز بوده و سريع‌تر افزايش مي‌يابد.

اين پارامتر به ويژه در حاملگي شاخصي مناسب‌تري براي تشخيص فقر آهن در مقايسه با فريتين، پروتوپورفرين اريتروسيت و MCV مي‌باشد.